Już dziś – Święto Narodowe Trzeciego Maja

W tym roku przypada 235. rocznica uchwalenia pierwszej nowoczesnej konstytucji obejmującej prawa i obowiązki wszystkich grup społecznych Rzeczypospolitej. Było to doniosłe wydarzenie, ponieważ wcześniej prawodawstwo nie obejmowało wszystkich, a jedynie wybrane grupy społeczne, przede wszystkim szlachtę.

Konstytucją (łac. constitutio: regulacja) w systemie prawnym I Rzeczypospolitej nazywano każdą nową ustawę uchwalaną przez sejm, stąd zbiorczo wyniki pracy sejmów nazywano konstytucjami sejmowymi.

Konstytucja zwana później Konstytucją 3 Maja została uchwalona jako pierwsza ustawa zasadnicza, czyli podstawowa, przez skonfederowany sejm (jego uchwały były podejmowane większością głosów; tę formę zastosowano, aby nie został zerwany przez zastosowanie liberum veto). Ustawa rządowa z dnia 3 maja 1791 r. regulowała na nowo zasady funkcjonowania państwa polskiego. Jej najważniejszymi ustaleniami było ograniczenie zasad wolnej elekcji i demokracji szlacheckiej, które paraliżowały ustawodawstwo polskie od wielu dziesięcioleci i doprowadziły do słabości ekonomicznej i militarnej państwa. Zauważano w niej potrzebę nadania pewnych praw politycznych i gospodarczych mieszczanom, którzy dotychczas byli pozbawieni tych pierwszych i ograniczeni w drugich, a także ustalała ochronę państwa nad chłopami, co miało ograniczyć nadużycie pańszczyzny. Skasowano dotychczas istniejącą i nagminnie stosowaną zasadę stosowaną podczas sejmów: liberum veto, która to pozwalała nawet pojedynczemu posłowi, w ramach sprzeciwu, zerwać sejm walny i unieważniać podjęte już na nim uchwały. Konstytucja ustalała ówcześnie nowoczesny trójpodział władzy (prawodawcza, wykonawcza i sądownicza), zgodnie z oświeceniowymi ideami regulacji władzy państwowej.

Konstytucja zmieniała także ustrój państwowy. Znosiła ona unię polsko-litewską i ustanawiała nowe, jednolite państwo, Rzeczpospolitą Polską, która miała być monarchią dziedziczną. Ważnym postanowieniem było powołanie stałej, 100-tysięcznej armii. Bardzo ważne, choć niezrealizowane było ustalenie stałego podatku dochodowego od szlachty i duchowieństwa zamiast niedostosowanych do epoki dotychczasowych śmiesznie niskich podatków ziemskich i trudno ściągalnych podatków nadzwyczajnych. Konstytucja została uchwalona w ramach prac Sejmu Czteroletniego i wprowadzała nową jakość funkcjonowania państwa. Można powiedzieć, że jej postanowienia „nadrabiały” wieloletnie opóźnienie ustawodawcze, które wynikały ze stosowania wypaczonej wolności szlacheckiej. Konstytucja miała także gruntownie zreformować, a w praktyce przywrócić władzy wykonawczej możliwości jej funkcjonowania.

Niestety, ustawa rządowa nie miała szans na wejście w życie, ponieważ przeciwne jej postanowieniom stronnictwo, któremu przewodzili najwięcej na niej tracący magnaci, zawiązała konfederację, która była narzędziem w rękach cesarzowej rosyjskiej Katarzyny II. Konfederaci, wsparci wojskami rosyjskimi, zlikwidowali zalążki nowej administracji państwowej, która zaczęła się kształtować na mocy konstytucji 3 Maja. Sparaliżowany i pozbawiony armii kraj, okupowany przez 100-tysięczny korpus rosyjski nie miał szansy obrony, kiedy w 1793 r. doszło do drugiego rozbioru. Insurekcja kościuszkowska, która wybuchła w następnym roku nie mogła doprowadzić do odzyskania niepodległości, więc władcy Rosji, Prus i Austrii zgodzili się na ostateczny rozbiór Polski, który nastąpił w 1795 r.

Mimo utraty niepodległości, Polacy nie zapomnieli o postanowieniach Konstytucji 3 Maja i stawiali ją jako wzór prawodawstwa w okresie trwania zaborów. Konstytucja jako zbiór praw dla wszystkich obywateli była bowiem pomysłem na ten czas nowatorskim, rozszerzającym, wyrównującym i unowocześniającym funkcjonowanie państwa i pierwszym wielkim krokiem w stronę utworzenia nowoczesnego społeczeństwa. Stała się więc symbolem niezależności, samostanowienia i postępu, który doczekał się w 1919 r. ustanowienia ku jej uhonorowaniu święta państwowego. W 1990 r. święto to, po nieobecności w okresie PRL, zostało przywrócone.

Powyżej przedstawienie obrazu Jana Matejki „Konstytucja 3 Maja 1791 roku”, powstałego w 1891 r. Olej na płótnie, wym. 247 x 446 cm. W centrum obrazu niesiony na rękach marszałek Sejmu Wielkiego Stanisław Małachowski niesiony przez posłów: krakowskiego Aleksandra Linowskiego i poznańskiego Ignacego Zakrzewskiego, unosi w prawej ręce karty z tekstem konstytucji. Drugim niesionym jest Kazimierz Sapieha, marszałek konfederacji litewskiej, drugi marszałek Sejmu Wielkiego. Po lewej stronie obrazu znajduje się, wchodzący po schodach, król Stanisław August Poniatowski. Przed Małachowskim leży na ziemi na znak protestu poseł kaliski Jan Suchorzewski, jako symbol przeciwników konstytucji (rozsypująca się z jego kieszeni talia kart jest aluzją do przekupienia go przez przeciwników reformy państwa).